Slavilo se u BiH prije 16 mjeseci, jer nam dolazi visoka predstavnica Evropske unije za vanjske poslove i sigurnosnu politiku Kaja Kallas… Tada je posjeta okončana, jednako kao i ova druga prošle sedmice, bezuspješno! Jer, Bosni i Hercegovini te posjete nisu donijela ništa što građani Bosne i Hercegovine nisu čuli bezbroj puta u protekle tri decenije.
Podrška teritorijalnom integritetu. Poziv na reforme. Upozorenja domaćim političarima. Konstatacija da “vrijeme ističe”. Obećanja o evropskoj perspektivi. Briga zbog stranog uticaja, misle onog ruskog ili nekog istočnog, ali nikako zapadnog ili njihovog! Poruka da je budućnost Bosne i Hercegovine u Evropskoj uniji, kao da mi to ne znamo, ali od poruka se ne živi. Sve smo, Kaja, ovo već vidjeli.
Kallas je u Sarajevo došla gotovo 31 godinu nakon završetka agresije, u trenutku kada se ponovo govori o političkoj krizi, blokadama institucija, ulozi visokog predstavnika i prijetnjama ustavnom poretku. Razlika između 1995. i 2026. godine je ogromna u kalendaru, ali ne i u političkom narativu koji dolazi iz evropskih prijestolnica.
Evropa ponavlja iste rečenice, dok Bosna i Hercegovina živi iste krize.
Još početkom devedesetih evropski lideri uvjeravali su javnost da će diplomatski napori zaustaviti rat. Tadašnji francuski predsjednik Francois Mitterrand postao je simbol evropske politike koja je insistirala na pregovorima dok su gradovi bili pod opsadom, a civili ubijani.
Njegova posjeta Sarajevu u junu 1992. godine često se opisuje kao trenutak koji je otvorio humanitarni koridor, ali je istovremeno odgodio odlučniju međunarodnu intervenciju.
Mnogi ocjenjuju da je svojom posjetom opkoljenom gradu zaustavio spremnu NATO intervenciju u Bosni i Hercegovini.
Evropa je tada tvrdila da djeluje. Historija je pokazala da nije djelovala dovoljno.
Tri decenije kasnije retorika je modernizovana, ali suština ostaje gotovo identična.
Danas više nema granata, ali postoje institucionalne blokade. Umjesto mirovnih konferencija organizuju se sastanci o reformskim agendama. Umjesto upozorenja na rat, upozorava se na gubitak evropskih fondova.
Kallas je u Sarajevu upozorila da Bosna i Hercegovina rizikuje gubitak još 370 miliona eura iz Plana rasta Evropske unije. To jeste ozbiljna poruka, ali postavlja se pitanje zašto Evropska unija već godinama dopušta da njena politika prema Bosni i Hercegovini zavisi isključivo od dobre volje domaćih političkih elita koje su upravo proizvod sistema koji je međunarodna zajednica pomagala graditi.
Evropska politika prema Bosni i Hercegovini već dugo funkcioniše po paradoksalnom principu.
Od domaćih lidera traži se da provedu reforme koje često nisu u njihovom političkom interesu, dok Evropska unija istovremeno izbjegava koristiti vlastite političke instrumente kada ti isti lideri blokiraju procese. U to smo se uvjerili kada je EU propustila šansu da sankcionira Milorada Dodika u jeku njegovog pohoda na ustavni poredak BiH.
Najzanimljiviji dio Kallasine posjete nije ono što je rekla, nego ono što nije rekla.
Na pitanje ko je odgovoran za gubitak evropskog novca odbila je imenovati bilo koga, uz obrazloženje da Evropska unija želi rezultate, a ne traženje krivaca. E, pa neće to moći tako, jer u suprotnom iz blokada nikada izaći nećemo.
Upravo se u toj rečenici nalazi jedna od najvećih slabosti evropske politike prema Bosni i Hercegovini.
Godinama se izbjegava jasno političko imenovanje odgovornih za blokade. Time se stvara privid neutralnosti, ali neutralnost između onih koji provode reforme i onih koji ih opstruiraju zapravo proizvodi status quo.
Internacionalna zajednica je godinama nastojala održavati ravnotežu između potpuno različitih političkih aktera, često izjednačavajući odgovornost svih strana kako bi sačuvala diplomatski prostor. Posljedica toga jeste da danas gotovo niko ne snosi ozbiljne političke posljedice zbog višegodišnjih blokada evropskog puta.
Istovremeno Evropska unija nastavlja uvjeravati građane da su vrata članstva otvorena.
Ali koliko ta vrata zaista vrijede ako se Bosna i Hercegovina već dvadeset godina nalazi u svojevrsnoj čekaonici?
U međuvremenu Crna Gora napreduje, Albanija otvara nova pregovaračka poglavlja, dok Ukrajina i Moldavija ubrzano napreduju uprkos ratu i sigurnosnim izazovima.
Bosna i Hercegovina ostaje primjer zemlje kojoj se već godinama ponavlja da “ima evropsku perspektivu”, ali bez jasnog odgovora kako izaći iz političkog začaranog kruga.
Možda da se ipak nacrta Briselu da Bosna i Hercegovina nije zarobljena zbog Moskve ili Pekinga, od čijeg se utjecaja strahuje. Prije svega zarobljena je zbog vlastitog institucionalnog modela, koji internacionalna zajednica već tri decenije pokušava održavati bez njegove suštinske rekonstrukcije.
Zato druga posjeta Kaje Kallas vjerovatno neće imati drugačiji epilog od prve.
Niti od desetina posjeta evropskih komesara, visokih predstavnika i ministara prije nje. Od Mitterranda do Kallas evropska politika prema Bosni i Hercegovini često se svodila na dolazak, procjenu situacije, izražavanje zabrinutosti i odlazak.
Promijenila su se imena zvaničnika, funkcije, retorika, ali nije se promijenio osnovni rezultat.
Bosna i Hercegovina i dalje čeka da evropska politika prema njoj postane politika konkretnih odluka, a ne beskonačnih konstatacija i utvrđivanja činjenica koje i ptice na grani znaju.
Jer nakon više od tri decenije više nam nisu potrebne nove dijagnoze nama treba lijek. Sada je samo pitanje je li Evropska unija nema taj lijek ili nam ga ne žele dati. Bit će prije da je ovo drugo!
