Piše: Armin Sijamić
Sedmicama traju protesti, često nasilni, u više evropskih država. Uglavnom mladi ljudi izašli su na ulice Francuske, Italije, Belgije, Grčke, a ranije i na ulice Srbije i Albanije. Protesti za naredni mjesec najavljeni su u Španiji i Portugalu.
Ovakva pobuna najlakše bi se mogla objasniti teorijom da sve vodi neka strana sila. Ali to bi bilo pogrešno iz više razloga. Prvo, razlozi za proteste su različiti. Drugo, „obojene revolucije“ je finansirao Zapad, a sve pomenute države su na Zapadu, bilo svojim članstvom u Evropskoj uniji i NATO-u, bilo po osnovu ličnih veza predsjednika Srbije Aleksandra Vučića i Alexandera Sorosa, sina poznatijeg vremešnog Georgea. Treće, pobunjeni traže bolje životne uslove i borbu protiv korupcije, ne zahtijevajući nikakve temeljne vanjskopolitičke promjene.
Drugo objašnjenje, koje možda zvuči komplikovanije, jeste da elite na Zapadu pokušavaju izvršiti reforme tamošnjih država, u namjeri da se održe kao lideri u svijetu.
U prilog tome se može dodati i da mnoge od stvari koje su željeli ne idu po planu. Ukratko, rat u Ukrajini nije još uvijek slomio Rusiju, Iran se još uvijek odupire Sjedinjenim Američkim Državama i Izraelu, a Kina ekonomski jača uprkos svim sankcijama i ograničavanju njenog izvoza.
Nužne promjene
U tom tonu je početkom mjeseca govorio francuski predsjednik Emmanuel Macron. Govorio je o sumornoj realnosti s kojom se suočava Evropska unija. Ključna evropska prednost u odnosu na ostale bio je jeftini ruski gas, ali to je prestalo biti tako 2022. godine, poručio je. „Naše veliko izvozno tržište bila je Kina. I to je završeno“, rekao je Macron, dodajući da evropske države imaju deficit u trgovini s Kinom od milijardu eura dnevno.
Krajem augusta to je govorila i predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen, iznoseći iste brojke o trgovini s Kinom kao Macron, uz dodatak da Kina „kontroliše esencijalne veze u našim nabavnim lancima“ i da EU zavisi od uvoza osamdeset posto važnih sirovina i devedeset posto rijetkih minerala. U aprilu ona je proglasila kraj Zapada kakvog poznajemo.
Devet mjeseci nakon početka američko-izraelskog rata protiv Irana na Zapadu se suočavaju i s problemom porasta cijena energenata, dok u zraku lebdi upozorenje nekih da energenata možda neće biti dovoljno u narednim mjesecima.
Međutim, ovi geopolitički izazovi nisu jedini razlog za društvenu i sve prisutniju ekonomsku krizu u nekim evropskim državama, iako na nju bez dileme utječu. Tamošnje vlade provode „reforme“, prema kojima će, najjednostavnije rečeno, bogati biti bogatiji. Da bi to izveli potrebno je izvršiti i redukciju demokratskih i drugih prava građana nauštrb krupnog kapitala. Zato je teško pronaći primjer na Zapadu da su u posljednjih desetak godina prava građana rasla u odnosu na interese krupnog kapitala i prava države da sve snažnije reguliše svakodnevnicu pojedinaca. To je dovelo do kliničke smrti većeg dijela političke ljevice na Zapadu, dok srednja klasa naprosto nestaje.
Odatle i fenomen političkih pokreta koji vode i preuzimaju proteste na Zapadu. Više od decenije glavni zagovornici radikalnih promjena na Zapadu nisu etablirane političke stranke, već pokreti koji se stvaraju po izbijanju neke krize ili problema.
Mladi ljudi, ali ne samo oni, ne vjeruju tradicionalnim strankama i svoje stavove sve više zastupaju kroz pokrete i grupe građana, koji nekada postaju izborne liste ili stranke. Takvih primjera u Evropi je mnogo, od ljevičarskog Podemosa u Španiji i populističkog Movimento 5 Stelle u Italiji, preko pobunjenih poljoprivrednika BoerBurgerBeweginga u Nizozemskoj, do Studentske liste u Srbiji koja traži demokratizaciju i borbu protiv korupcije.
Država kao servis stanovništvu ili krupnom kapitalu?
I pomenuti Macron je jedan od takvih primjera. Bivši Rothschildov bankar iskoristio je stanje u državi i s novoosnovanom strankom došao na vlast. Ali, ubrzo je krenuo u drugom pravcu od očekivanja onih koji su za njega masovno glasali. Od mnogih primjera Macronovog obračuna s državom blagostanja i demokratijom, najavio je ukidanje „grande école“, poznate kao ENA, elitne škole, koju je 1945. godine osnovao Charles de Gaulle, a pohađala su je četiri predsjednika (uključujući sadašnjeg) i mnogi drugi zvaničnici Francuske, Evropske unije i drugih država.
Prije tri godine na red je došla i reforma penzionog sistema u Francuskoj, koju je izveo tako što je zaobišao parlament. Taj potez je bila svojevrsna najava onoga što očekuje Evropu, uslijed ekonomskih i demografskih kretanja, i potvrda da Zapad pravi oštar zaokret.
Protesti koji ovih dana traju u Francuskoj nastavak su iste bitke. Srednjoškolci se žale na uslove u školama, na položaj svojih profesora i to što sadašnji sistem obrazovanja ne garantuje mladom čovjeku da neće biti siromašan. Sve je to dio šireg problema u većem dijelu Zapada – rasta troškova života, vrtoglavog rasta cijena nekretnina i sve lošijih javnih usluga. Više studija na Zapadu je to i dokazalo, pokazujući da će milenijalci – osobe rođene u osamdesetim i ranim devedesetim godinama prošlog vijeka, u prosjeku živjeti lošije nego svoji roditelji.
U državama na granicama Evropske unije ovi problemi su teži činjenicom da su kriminal i korupcija svojstveni gotovo svim tamošnjim vladama, nakon što je provedena „tranzicija“ i jedan politički i ekonomski sistem zamijenjen drugim. Pobuna mladih ljudi u Albaniji i Srbiji to jasno pokazuje – nadstrešnice ubijaju građane dok strani investitori dobijaju resurse i šanse koje se ne nude najvećem broju domaćeg stanovništva.
U odgovoru na te proteste vlasti često pribjegavaju sili, jer dio demonstranata čini nasilje. To što je nasilje na protestima mladih ljudi tako često, može značiti da je frustracija ogromna ili da se radi o ubačenim elementima koji trebaju da te proteste diskredituju kod ostatka populacije.
Ovakvi politički procesi traju neko vrijeme širom Evrope i teško ih je zaustaviti, iako se na tome temeljito radi. Naprosto, teži uslovi života uvijek su bili pogonsko gorivo za političke pobune, za kreiranje novih pokreta ili stranaka. Ono što je za aktuelne evropske vlade posebno opasno je da novi talas pobuna dolazi u teškim vremenima za Zapad i ove jeseni kada će se održati važni izbori u više država.
